و اين خود صريح در اين است كه قومى كه مىآيند جماعتى از مؤمنين غير جماعت موجود در روزهاى نزولند ، و غير رزمندگان با مرتدين بعد از وفات رسول خدا ( ص ) هستند ، براى اينكه رزمندگان با مرتدين همان مسلمانان موجود در روز نزول آيه بودند ، چون جنگ با مرتدين ، فاصله اى با وفات رسول خدا ( ص ) نداشت پس آنها نيز مانند موجودين در روز نزول آيه مخاطب به خطاب * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا . . . » ) * بودند ، پس در جمله : * ( « فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّه بِقَوْمٍ . . . » ) * معقول نيست كه خود آنان مقصود باشند . و جان كلام اينكه آيه مورد بحث همان را مىگويد كه آيه شريفه زير متضمن آن است توجه فرمائيد : « وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ » « 1 » . و در تفسير نعمانى به سند خود از سليمان بن هارون عجلى روايت كرده كه گفت : من از امام صادق ( ع ) شنيدم كه مىفرمود : صاحب اين امر ، هم خودش محفوظ است و هم اين امر برايش محفوظ مىماند ، اگر تمامى مردم از بين بروند خداى تعالى اصحاب او را خواهد آورد و آنان هم كسانى هستند كه خداى تعالى در باره آنان فرموده : * ( « فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّه بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَه أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ » ) * . « 2 » مؤلف : اين معنا را عياشى « 3 » و قمى « 4 » در تفسير خود روايت كرده‌اند . گفتار و بحثى آميخته از قرآن و حديث از بحثهايى كه مكرر تا كنون شده اين اشاره گذشت كه خطابهاى قرآنى كه قرآن كريم به امر آن اهتمام دارد و در تاكيد و تشديد آن مبالغه دارد لحن سخن در آنها خالى از دلالت بر اين معنا نيست كه عوامل و اسباب موجود ، همه دست به دست هم داده‌اند كه آينده مسلمين را به تباهى و سقوط و درك هلاكت و ابتلاء به خشم الهى بكشانند ، مانند تاكيد و مبالغه اى كه از آيات ربا و آيات مودت ذى القربى و غير آنها به چشم مىخورد . و اصولا طبع خطاب اين دلالت را دارد ، براى اينكه اگر متكلم حكيم مامورين خود را به

--> ( 1 ) و اگر از پذيرفتن دعوت اسلام اعراض كنيد خداى تعالى شما را با قومى ديگر عوض مىكند كه بيايند و مثل شما نباشند . « سوره محمد ، آيه 38 » . ( 2 ) تفسير نعمانى . ( 3 ) تفسير عياشى ج 1 ص 326 ح 135 . ( 4 ) تفسير قمى ج 1 ص 17 .